Dinsdag
05-07-2022 10:30
Sprengenwandeling Heerde
provincie Gelderland vertrekpunt eindpunt Heerde bushalte, Brinklaan  afstand 14  aantal deelnemers op dit moment 8 (vol)
< vorige |  agenda  | volgende >
 Omschrijving 
Deze wandeling rondom en dwars door Heerde staat in het teken van de sprengenbeken die alom tegenwoordig zijn. Ze lopen van de rand van de Veluwe in de richting van het Apeldoorns Kanaal. Ooit speelde het dorp Heerde met elf papiermolens een belangrijke rol in de Oost-Veluwse papierindustrie. We lopen Heerde uit over een fietspad dat op het tracé van een oude spoorlijn ligt. We komen na het passeren van de snelweg bij de rand van de Veluwe en we lopen langs diverse sprengenbeken en sprengkoppen. Zowel de Horsthoekerbeken als de Heerderbeken bestaan eigenlijk uit ingewikkeld complexen van verschillende vertakte sprengenbeken. De route vervolgt langs de rand van het Heerderstrand, een grote recreatieplas. In de bebouwde kom van Heerde lopen we opnieuw langs beken naar het al even waterrijke en prachtige landgoed Vosbergen met z`n mooie kasteel uit de 16e eeuw. We wanen ons terug in lang vervlogen tijden. Op het laatste deel van de route wandelen we door de bebouwde kom en de winkelstraat. Achtergrondinformatie
De voormalige spoorbaan
We wandelen over het tracé van de voormalige spoorbaan Apeldoorn-Zwolle. De spoorlijn werd geopend in 1887 en liep toen tot Hattem. De spoorbaan was van grote betekenis voor de Noordoost-Veluwe en werd gebruikt voor vervoer van reizigers, grondstoffen en producten voor de lokale industrie. Zeepfabriek De Klok en de Berghuizer papierfabriek in Heerde hadden zelfs een eigen aansluiting op het spoor. Na de Tweede Wereldoorlog kwam de autobus als grote concurrent en in 1950 moest het passagiersvervoer worden gestaakt. Vervoer van goederen vond nog een aantal jaren daarna vanuit Apeldoorn naar Heerde plaats. Hieraan kwam ook een einde in het begin van de jaren zeventig, waarna de rails werden opgebroken. De berm naast het fietspad bestaat op verschillende plaatsen uit schrale, voedselarme grond. Juist hier vinden verschillende kruiden hun ideale groeiplaats.

Natuurwaarde Horsthoekerbeken
De drie Horsthoekerbeken hebben tezamen een totale lengte van ruim twaalf kilometer. Het complete bekensysteem is aangelegd tussen de jaren 1666 en 1668. Aan elke beek stonden twee molens. De bovenloop van de beken wordt gevoed door minstens zeventien sprengkoppen. De benedenloop kronkelt door de natte kwelgebieden op de overgang van de Veluwe naar de IJssel. Jammergenoeg doorsnijdt de A50 deze unieke overgang en landschappelijke eenheid. Door het kleinschalige karakter en de diversiteit in bodemtypen is de natuurwaarde van de Horsthoekerbeken hoog. In de bovenlopen komen planten voor als bronkruid, klimopwaterranonkel en drijvend fonteinkruid. Langs de benedenloop komen in de houtsingels eikvaren, haagbeuk en ijle zegge voor. In en langs de beken worden beekprik, bermpje, das en ijsvogel aangetroffen. Bij het beekherstel in de jaren 1995/1996 is rekening gehouden met de cultuurhistorische en economische waarden en belangen.Toch is door de aanleg van vijf cascaden het hele stroomgebied van de Horsthoekerbeken ook bereikbaar voor vissen die vanuit de Grift bovenstrooms hun paaigebieden opzoeken.

Van heidebeek naar bosbeek
De meeste sprengen werden honderden jaren geleden gegraven in een onafzienbare heide, waaruit de Veluwe vroeger grotendeels bestond. De bebossing die ruim honderd jaar geleden begon zorgde ervoor dat veel sprengenbeken voor een deel in of aan de rand van het bos kwamen te liggen. Op de topografische kaart uit het begin van de 20e eeuw (Historische Atlas Gelderland, no. 355) is goed te zien dat de heidevelden bij Heerde nog helemaal doorliepen tot aan de IJsselvallei. De sprengkoppen van alle drie de Horsthoekerbeken lagen toen ook in het heidegebied. Op de kaart is ook mooi te zien hoeveel wasserijen er in die tijd nog actief waren langs de beken.

Noordelijke Horsthoekerbeek
Aan de rand van de Renderklippen liggen de sprengen van de Noordelijke Horsthoekerbeek. De beek ontspringt uit een uitgebreid stelsel van acht sprengkoppen in de bosrand ten zuiden van de Wezeweg. De noordelijke beek is nog lang als bedrijfsbeek actief geweest. De korenmolen De Hoop was de laatste op de Veluwe die nog op waterkracht maalde en de wasserij Middelbeek sloot in 1978 de deuren. Daarmee stopte toen ook het onderhoud aan de sprengen, waardoor deze regelmatig droog kwamen te staan. Toen de sprengen echter in 1995/1996 door het waterschap werden opgeknapt, bleek dat er maar weinig gegraven hoefde te worden om het debiet (dat is de waterafgifte van de spreng) weer te vergroten. We wandelen over fraaie wandelpaadjes direct langs de sprengkoppen die diep zijn uitgegraven.

Zuidelijke en Middelste Heerderbeek
In het Bakhuisbos is in de jaren zeventig van de 20e eeuw een buitenwijk van Heerde ontstaan. Minder opvallend zijn de sprengen van de Zuidelijke Heerderbeek in deze buitenwijk aanwezig. Het grondwater komt ter plaatse zo n twee meter beneden maaiveld voor. Het zand dat vrijkwam bij het graven van de sprengen ligt aan weerszijden van de spreng. Vandaar dat de sprengen als het ware aan het oog onttrokken zijn. De sprengen van de Middelste Heerderbeek liggen dichter in de buurt van het Heerderstrand. Het in de sprengen opkwellende water is minder oud en bevat nauwelijks ijzer. In Heerde wordt deze beek daarom ook wel als de blanke beek aangeduid. Op het talud van de sprengen komt een mooie zeldzame varen voor met de naam dubbelloof. Zijn naam heeft hij te danken aan het feit dat hij twee verschillende soorten blad heeft. De rechtopstaande bladeren dragen op de achterkant van de blaadjes smalle sporendoosjes. De hangende, horizontale bladeren hebben geen sporen.

Heerderstrand
We wandelen langs de rand van het Heerderstrand. De geschiedenis van het strand is nauw verbonden met de aanleg van de A50. In 1973 werden voorbereidingen getroffen voor een grote zandwinning voor de aanleg van deze snelweg. De weg werd in de 1976 geopend. Door het afgraven van zand ontstond er een groot recreatiegebied van ca. 65 ha. In 1978 heeft men een plas aangelegd van 21 ha. met stranden, groenvoorzieningen, parkeergelegenheid, toiletvoorzieningen en twee standplaatsen voor de verkoop van frisdranken en snoep. Als gevolg van de aanleg van het Heerderstrand is de watertoevoer in de nabijgelegen sprengen afgenomen. Door het Heerderstrand liep een kleischot (een verticale kleilaag) dat het grondwater als het ware tegenhield. Bij de aanleg is het kleischot doorgraven waardoor het water direct doorstroomde naar een lager gelegen gebied. Dit grondwater kon daardoor niet meer in de sprengen stromen.

Heerderbeken
We lopen vanaf de Eekwal langs het opgeleide deel en de wijerd (stuwvijver) van de Zuidelijke Heerderbeek, maar op korte afstand bevinden zich nu ook de Middelste en de Noordelijke Heerderbeek. De Noordelijke en Middelste Heerderbeek hebben helder water zonder ijzer, dat geschikt was voor het maken van bijvoorbeeld papier en grutten. De Zuidelijke Heerderbeek heeft ijzerrijk water dat alleen geschikt is voor het opwekken van energie. We komen uit bij de Molen Volkers met waterval. In de voormalige graanmolen is nu een dierenspeciaalzaak gevestigd. We zien voor de molen nog de originele waterval. Onder de waterval heeft tot aan de jaren vijftig een waterrad gehangen. Vroeger stond er een houten molen aan de linkerkant van de waterval. Deze is in 1924 afgebrand. De waterval is circa 3 meter hoog en kent een totaal verval van circa 3,5 meter, wat behoorlijk veel is. In de wijerd die achter de waterval ligt kan ongeveer 1500 kubieke meter water opgeslagen worden.

Samenstroming
Net na de waterval van de Zuidelijke Heerderbeek bij de dierenspeciaalzaak vloeit deze samen met de Middelste Heerderbeek. Hiervandaan stroomt de beek richting de Bolletje Beschuitfabriek, waar ook de Noordelijke Heerderbeek bij de andere samenkomt. Vlakbij de beschuitfabriek heeft waarschijnlijk een onderslagmolen gestaan. Al omstreeks 1500 werd melding gemaakt van een molen met twee waterraderen die op deze plek geweest zou kunnen zijn. Op de plek van het bruggetje, waar we landgoed Vosbergen inlopen, voert de beek het water van alle drie de Heerderbeken, zodat een vrij sterke stroming aanwezig is. Het beekwater stroomt bij Kasteel Vosbergen in de grachten en van daaruit in het Apeldoorns Kanaal.

Vosbergen
Vosbergen is een klein versterkt edelmanshuis uit de late middeleeuwen. Edelmanshuizen die zo gaaf bewaard zijn gebleven als Vosbergen zijn er niet veel meer over. De meeste zijn door oorlogshandelingen verwoest en daarna afgebroken of onherkenbaar veranderd. Vosbergen is een aantal malen vergroot, de huidige vorm is van 1623. Rechts voor het kasteel staat een huis uit de 17e/18e eeuw. Om het kasteel is een eenvoudige gracht aanwezig die bescherming aan het huis bood en als visvijver voor de huishouding werd gebruikt. Eind 17e, begin 18e eeuw werd het tweede grachtenstelsel gegraven. Verder werden in die tijd de rechthoekige lanenstelsels aangelegd. Bij de waterval heeft vroeger een papiermolen gestaan.

Heldere beekjes
G. Haasloop Werner beschreef in 1856 in het tijdschrift Gelderland zijn Wandelingen over de Veluwe. Hij verhaalt ook enthousiast over een wandeling door de gemeente Heerde. Nogmaals willen wij den wandelstok opnemen, nogmaals de romantische Veluwe doorkruisen, nogmaals bouwstoffen opzamelen voor geschiedenis en oudheidkunde, in de hoop, dat onze nasporingen den lezers van Gelderland welgevallig zullen wezen. (...) Langs den weg naar het oud-adelijk huis VOSBERGE verheffen zich nieuw gebouwde boerenwoningen, in voorkomen niet ongelijk aan onze Geldersche zomerverblijven. Het oostelijk deel van HEERDE wordt bevochtigd door heldere beekjes, die de raderen der papiermolens in beweging brengen, en in het verschiet breiden zich welige plantsoenen uit waarop het oog van den wandelaar met welgevallen rust.

Niets voor niets
D. Otten heeft in Historisch Heerde in kaart gebracht mooi uit de doeken gedaan wat er allemaal bij kwam kijken, toen in 1875 op Vosbergen een nieuw waterrad geplaatst moest worden. Hij maakt dankbaar gebruik van een verslag van de architect-werktuigkundige W. Brandsma. De beek op Vosbergen kreeg het water van drie hogerop gelegen molens, een koren-, papier- en grutmolen. (...) In de Begrooting van kosten staan posten voor o.a. het verdiepen der benedenbeek, het aanvoeren van 2500 kubieke meter zand en het leggen van 4 brugjes. De begroting kwam uit op een bedrag van f 2416.30. Het stuk ... eindigt met een verhandeling over Het bezit van beekwater op Vosbergen . Beschreven wordt, hoe en van wie de molenaars water voor hun molen kochten en hoe men de watertoevoer veilig stelde.

 Hoe kom ik er?
eigen vervoer openbaar vervoer bushalte Brinklaan lijn 202/203 Apeldoorn -Zwolle

 Afspreekpunt
Deze informatie is beschikbaar omdat je ingelogd bent  alleen beschikbaar als je ingelogd bent, aanmelden is gratis.


 Tempo
  Ontspannen tempo  

 Bijzonderheden
Deze informatie is beschikbaar omdat je ingelogd bent   alleen beschikbaar als je ingelogd bent




 Bron
wandelzoekpagina Rob Wolfs

 Organisatie
Deze informatie is beschikbaar omdat je ingelogd bent  alleen beschikbaar als je ingelogd bent


 Deelnemers (maximaal 8)
Deze informatie is beschikbaar omdat je ingelogd bent alleen beschikbaar als je ingelogd bent.


Aanmelden (kan alleen als je ingelogd bent)
Afmelden (kan alleen als je ingelogd bent)
Uw advertentie hier? Neem contact op via de contactpagina onderaan deze website

 

  •  
  • LOPUS wandelvakanties
  • TT wandelreizen